سنوزوئیک در ایران5
پالئوسن در ايران مركزي
در ايران مركزي، سنگهاي پالئوسن، بر حسب محيطهاي رسوبگذاري و جغرافيايي رخسارههاي متفاوت دارند. در بسيـاري از بـرونـزدها، رسوبات منسوب به پالئوسن كنگلــومـرايــي است و گاهـي آن را همارز «كنگلومراي كرمان» ميدانند. اين آواريها در شماري از برونزدها قديميترين رديفهاي سنوزوييك است و نظر به اين كه روي آنها را رسوبات و ديگر سنگهاي ائوسن ميپوشاند، بدون هيچگونه شاهد فسيلشناسي، آنها را به پالئوسن نسبت دادهاند. كنگلومراهاي پالئوسن ايران مركزي، بايد نهشتههاي آواري پس از چينخوردگي لاراميد باشند ولي گاهي (مناطق سورك و خانهخاتون كرمان) ديده ميشود كه ارتباط رديفهاي كرتاسة بالا با كنگلومراي پالئوسن تدريجي است. در هر حال، بايد گفت كه سنگهاي پالئوسن ايران مركزي منحصر به كنگلومرا نيست. گاهي سنگهاي آتشفشاني، رسوبات كربناتي و نهشتههاي فليش گونهاي را به سن پالئوسن دانستهاند.
«در ناحية كرمان»، سنگهاي پالئوسن سنگ رخسارة يكسان ندارند و به ظاهر در حوضههاي رسوبي مستقل نهشته شدهاند. بدين معني كه سنگآهكها، شيل و ماسهسنگها نشانگر رخسارة آبهاي كمژرفا و رسوبات كنگلومرايي نشانگر محيط حاشيهاي تا قارهاي هستند. به رديفهاي كنگلومرايي پالئوسن ناحية كرمان، از ديرباز «كنگلومراي كرمان» گفته شده كه به ديرينگي كرتاسه – پالئوسن است. برش الگوي اين واحد سنگي را هوكريده و همكاران (1962) در 7 كيلومتري شمال كرمان به ضخامت 300 متر اندازهگيري كردهاند. در مورد سن اين كنگلومرا و گسترش آن، نظرها متفاوت است. به عقيدة هوكريده و همكاران (1962) كنگلومراي كرمان در شرايط دريايي تشكيل شده و قسمتي از آن به سن كرتاسه است. به باور رحيمزاده (1983) كنگلومراي كرمان همواره به طور دگرشيب بر روي سنگهاي كهنتر قرار دارد و شامل دو بخش جداگانه است. بخش پاييني داراي لايههاي سيلتي و تخريبي ريزدانه با لايهبندي نازك است در حالي كه، بخش بالايي با تغييرات ضخامت 220 تا 1450 متر، نهشتههاي كنگلومرايي با ميانلايههايي از گريواك و ماسهسنگ دانه درشت، با ساختار چينهبندي متقاطع است. رحيمزاده بر اين باور است كه بخش پاييني كنگلومراي كرمان به سن پالئوسن و بخش بالاي آن ائوسن است. گفتني است ديميتريويچ (1973)، بخش ريزدانه و زيرين كنگلومراي كرمان را به ديرينگي كرتاسة پسين ميداند كه قابل قبولتر است. در ضمن، ديميتريويچ گسل نايبند را نوعي تفكيك كنندة رخسارهها دانسته به گونهاي كه در خاور اين گسل گذر از رسوبات كرتاسة بالا به كنگلومراي كرمان تدريجي است در حالي كه در باختر اين گسل، ارتباط كنگلومرا و سنگهاي كرتاسه ناپيوسته و دگرشيب است. جايگاه چينهشناسي و شرايط تشكيل كنگلومراي كرمان، قابل قياس با سازند كنگلومرايي فجن در البرز، سازند پستهليق در كپهداغ و به احتمال بخش شيل ارغواني سازند پابده در زاگرس است.
«در ناحية لكركوه»، رديفهاي منسوب به پالئوسن، شامل 435 متر تناوب كنگلومرا، ماسهسنگ، مارن گچدار و شماري لايه گچ به رنگهاي سُرخ – قهوهاي است كه به رديفي (150 متر) از كالك آرنيت ريز تا متوسط دانه، به رنگ خاكستري ختم ميشود. در خاور لكركوه (از بلوك لوت)، رديف ضخيمتري (1035 متر) از كنگلومرا و ماسهسنگ به رنگ هوازدة قهوهاي برونزد دارد كه به طور دگرشيب آهكهاي كرتاسه را ميپوشاند و خود در زير سنگهاي آتشفشاني و آذرآواري قرار دارد. گسترش جانبي اين رديفها نامنظم و داراي تغييرات زياد است.
«در بلوك لوت»، به ويژه در نواحي قائن و گناباد، سنگهاي پالئوسن خاستگاه آذرين – رسوبي دارند و بخشي از كمپلكس سه گانة پالئوسن – ائوسن زيرين، ائوسن مياني و ائوسن – اليگوسن هستند.
در منطقة قائنات، سنگهاي پالئوسن و ائوسن با رخسارههاي گوناگون فليش و سنگهاي آذرين شامل سه مجموعة جداگانه است كه مجموعة زيرين آن فليش گونه و به ظاهر سن پالئوسن L. Cusian تا ائوسن پيشين Ypresian دارد. در منطقة گناباد، سنگهاي آذرين نيمه عميق Subvolcanic، كه جوانتر از كرتاسة بالايي هستند گسترش زياد دارد و همارز مجموعة سنگهايي است كه در مناطق قائن و تايباد برونزد دارند. زمان تشكيل اين سنگها پيش از اليگوسن است. اين سنگها به سه كمپلكس تقسيم شدهاند و از نظر سني در زمان پالئوسن تا ائوسن تكوين يافتهاند.
قديميترين كمپلكس را به سن پالئوسن - ائوسن پيشين دانستهاند كه شامل سنگهاي آذرين از نوع داسيتوييدهاي پورفيري و برش آتشفشاني با عناصر اسيدي است كه ميانلايههاي رسوبي مانند ميكروكنگلومراهاي ناهمگن (چندزادي) و سنگآهك ماسهاي دارد.در ناحية اللهآباد، قديميترين رسوبات سنوزوييك، رسوبات تخريبي فليشي به سن پالئوسن است كه به سوي بالا به بازالت بالشي با ميانلايههاي كنگلومرا تبديل ميشود.در ناحية بم، رديفهاي پالئوسن كنگلومراي سُرخرنگ با قلوههاي به تقريب گرد شده و جور شده است كه قابل مقايسه با كنگلومراي كرمان است.
«در ناحية جندق»، توالي از سنگهاي كرتاسه تا پالئوسن وجود دارد. بخش زيرين اين رديف حدود 55 متر كنگلومرا است كه به طور دگرشيب بر روي سنگهاي قديمي نشسته است و به تدريج به سوي بالا، به لايههاي آهكي حاوي سنگوارههاي كرتاسه ميرسد. در دنبالة رديفهاي كرتاسه، فسيلهاي پالئوسن مانند Kathina sp.، Miscellanen miscella يافت ميشود.
«در ناحية يزد»، به ويژه در محدودة چاهترش در85 كيلومتري جنوب – جنوب خاوري يزد، توالي سنگهاي كربناتي برونزد دارد كه بخش پاييني آن حاوي ميكروفسيلهاي ماستريشتين پاياني و بخش بالايي آن با تركيب ماسهسنگ دولوميتي حاوي سنگوارههاي پالئوسن است. به باور خسرو تهراني (1977)، رسوبگذاري با اندك تغييرات جانبي از زمان كرتاسة پسين تا پالئوسن تداوم داشته است. در همين ناحيه (كوه روسر) رديفهاي پالئوسن با نهشتههاي كنگلومرايي (350 متر)، به سن دانين، آغاز و به تدريج به محيط عميقتر دريايي متشكل از ماسهسنگآهكي و سنگآهك ماسهاي به سن تانسين ميرسد.
«در ناحية انارك - نخلك»، سنگهاي پالئوسن (60 متر) به طور عمده از كنگلومرا تشكيل شدهاندكه كمي ميانلايههاي ماسهسنگ كوارتزي و اندكي مارن سُرخ دارد. در اين محل، بين سنگهاي كرتاسه و پالئوسن دگرشيبي ديده نميشود ولي مرز بين آواريهاي پالئوسن و گدازههاي ائوسن ناپيوسته است.«در ناحية نايين»، و در رشته كوه زرد، لايههاي آهكي ماستريشتين، به طور همشيب با رديفي از سنگآهك برشي متراكم با فسيل Miscellanea، و قطعات دياباز و ملافير، پوشيده ميشود كه سن پالئوسن مياني – پاياني دارد و به تدريج به يك رديف رسوبي متشكل از سنگآهك ماسهاي و برش خاكستري تبديل ميشود كه داراي فسيلهاي ائوسن زيرين است. در جنوب نايين كوه بيخي، رسوبات پالئوسن با دگرشيبي زاويهدار روي آتشفشانيها و آهكهاي كرتاسة بالا ديده ميشوند. رسوبات پالئوسن كوه بيخي شامل 80 متر كنگلومرا در زير و 250 متر سنگآهك خاكستري در بالاست.
«در ناحية خور»، به رديفهاي پالئوسن – ائوسن زيرين «سازند چوپانان» نام داده شده كه به طور عمده شامل سنگآهكهاي پلاژيك است و در پاية آن، واحدي از ماسهسنگ، با ضخامت متفاوت وجود دارد كه نشانگر پيشروي دريايي پالئوسن بر روي سنگهاي كرتاسه است. سن بخش قابل توجهاي از سازند چوپانان بر اساس شمار زيادي از ميكروفسيلها پالئوسن است. گفتني است كه سازند چوپانان بر روي سطح فرسايش يافتة سنگهاي دانين Danian قرار ميگيرد و لذا در اين ناحيه، فاز فرسايشي لاراميد پس از آشكوب دانين عمل كرده است.
در بخش شمالي «كوههاي خاور ايران»، سنگهاي پالئوسن شامل سنگهاي آذرين (آندزي بازالت تا داسيت) همراه با آگلومرا، آذرآواريها و سنگهاي ميكريتي (درياچهاي) به رنگهاي صورتي تا قهوهاي زرد يا سفيد است. ميانلايههاي رسوبي (كنگلومرا، آذرآواري و ميكريتها) از پايين به بالا افزايش مييابند.« در منطقة شاهرخت »، سه واحد سنگي متفاوت رخنمون دارد كه به پالئوسن – ائوسن نسبت داده شدهاند. واحد زيرين به طور كامل دريايي است و گذر پالئوسن به ائوسن ناهمساز است. واحد مياني شامل رسوبات سُرخرنگ به سن ائوسن پيشين تا مياني و واحد بالايي، سنگهاي آذرين و آذرين رسوبي ائوسن پسين و اليگوسن است.واحد زيرين (پالئوسن – ائوسن) با لايههاي ماستريشتين پسيـن پيوند ناهمساز دارد و شامل ستيغهاي آهكي است كه به سوي بالا و جانبي به تدريج به مارن و ماسهسنگ تبــديل ميشود.
تمام لايههـاي مارني اين واحد داراي جلبك، ميكروفسيلهـاي پلانكتون Globigerina velascoensis, G.pseudomenaroli (BALL:) Globoratalia cf. aequa cushua (CUSHMON AND RENZ) پالئوسن است. اما بخشي از سنگآهكها به دليل داشتن انواع آسلينا و نوموليت، شاخص ائوسن هستند.«در منطقة گزيك»، رديفهاي پالئوسن – ائوسن قابل تقسيم به دو واحد است. واحد زيرين رسوبات دريايي آهكي با رخسارة ريفي از نوع حاشيهايPeri reefal ، بيوهرم، بيوستروم حاوي جلبك است. مرجانها و بريوزوآ كمتر در ساخت آن شركت دارند. واحد بالايي كه به طور عمده از رسوبات غير دريايي تا كولابي تشكيل شده، سن ائوسن مياني دارد. در قاعدة لايههاي پالئوسن – ائوسن، يك واحد ماسهسنگي سُرخ و كنگلومرا ديده ميشود كه به سوي بالا به رخسارة دريايي تبديل شده و گوياي پيشروي درياست. وجود حفرههاي حاصل از كرمهاي حفار و همچنين خرده سنگهاي كربناتي، نشانگر يك محيط ساحلي و يا رسوبات پهنة كشندي است.
این وبلاگ تمامی موضوعات و مقالات و اطالاعات تخصصی زمین شناسی را که از سایتهای علمی جهان برگرفته شده در اختیار بازدیدکنندگان محترم قرار می دهد.گفتنی است که مطالب موجود در این وبلاگ در نوع خود بی نظیر بوده و از هیچ وبلاگ ایرانی ای کپی برداری نشده است و اگر هم شده منبع آن به طور کامل ذکر شده است.