وبلاگ بزرگ مقالات زمین شناسی

كرتاسة بالايي در بلوك طبس : كامل‎ترين رديف‎هاي كرتاسة بالايي بلوك طبس در پايانة جنوبي اين بلوك و در كوه جوپار مطالعه شده است (ديميتريويچ، 1973). در اين برش، گذر از كرتاسة پاييني به بالايي تدريجي دانسته شده و رديف‎هاي كرتاسة بالايي بُرش مذكور (جوپار) به سن‎هاي زيراند:

« سنگ‎هاي تورونين »، شامل تناوبي از بيوكالك‎آرنايت و مارن‎هاي ماسه‎اي، به ضخامت 252 متر، حاوي ريزسنگواره‎هاي Heterohelix sp., Globotruncana sp., Hedbergella sp., Oligostegina sp. و 000. ويژگي‎هاي رسوب‎شناسي و روزنه‎داران اين نهشته‎ها نشانگر عميق شدن ناگهاني حوضه است.

« سنگ‎هاي سنونين »، از دو واحد به طور كامل متمايز مارني (در زير) و سنگ‎آهك (در بالا) تشكيل شده است. واحد مارني با 155 متر ستبرا، و ميان‎لايه‎هايــي از بيوميكـــرايت و بيوكالك آرناريت، حـاوي روزنه‎داران فراوان سنونين پيشين است. در اين مجموعه، انـــواع Globotruncana concava (BROTZEN) و G. formicata (PLUMMER) سن سانتونين و نوع G. elevata سن كامپانين دارند.

 واحد آهكي سنگ‎هاي سنونين، بيش از 150 متر ضخامت دارد. ويژگي‎هاي سنگي و زيستي سنگ‎آهك‎هاي سنونين نشانگر نوسانات ژرفاي حوضه است، به گونه‎اي كه بخش پاييني اين سنگ‎آهك‎ها، بيشتر از نوع بيوميكرايت مارني همراه با گلوكونيت، متعلق به محيط دريايي كم عمق‎ هستند ولي بخش مياني از جنس بيوميكرايت خاكستري روشن، داراي چرت و ريزسنگواره‎هاي پلاژيك است كه به فرونشست و افزايش ژرفاي حوضه اشاره دارد. وجود بيوميكرايت‎هاي داراي ائوليت‎هاي كاذب، كنگلومراي درون سازندي و بيوميكرايت‎‎هاي توده‎اي در بالاترين بخش اين آهك‎ها، مي‎تواند نشانگر محيط‎هاي كم عمق باشد. ريزسنگواره‎هاي موجود در قاعدة اين واحد آهكي، نشانگر زمان كامپانين است ولي، سنگواره‎هاي رأس آن، بيانگر آن است كه توالي پاياني اين واحد به آشكوب ماستريشتين تعلق دارد.

گفتني است كه در باختر و جنوب گوك، ناحيه‎اي پهناور با توالي سنونين پوشيده شده كه به تدريج به مارن‎ها و ماسه‎سنگ‎هاي پالئوسن مي‎رسد.

كرتاسه در بلوك لوت

در بلوك لوت به عنوان بخش خاوري ريزقارة ايران مركزي، سنگ‌هاي كرتاسه دو رخسارة متفاوت دارند. در جنوب بيرجند، رديف‌هاي كرتاسة فليش گونه‌اند و همراه با مجموعه‌هاي افيوليتي خاور ايران، به صورت ورق‌هاي بُر خورده، و از پهنة فليشي خاور ايران به حاشية خاوري بلوك لوت جابه‎جا شده‌اند و در نتيجه جايگاهي نابرجا دارند. در مناطقي كه سنگ‌هاي كرتاسه برجا هستند، رديف‌هاي كربناتي رخسارة چيره است كه به دو زمان كرتاسة پيشين و كرتاسة پسين تعلق دارند.

« سنگ‌هاي كرتاسة پايين » بلوك لوت ويژگي‌هاي عمومي سنگ‎آهك‌هاي اُربيتولين‌دار كرتاسة ايران مركزي را دارد كه به صورت پيشرونده و در بيشتر جاها به طور دگرشيب بر روي سنگ‌هاي ترياس بالايي – ژوراسيك مياني (گروه شمشك) و يا سنگ‎هاي كهن‎تر نشسته‌اند. در اينجا نيز رديف‌هاي آغازين كرتاسة پاييني وجود ندارد و داده‌هاي ديرينه‌شناسي نشان مي‌دهد كه پيشروي‌ دريا، از زمان آپتين آغاز و تا آلبين و گاهي تا سنونين زيرين ادامه داشته است. همانند ديگر نقاط ايران مركزي. پيشروي دريا با نهشت‌هاي آواري‌هاي درشت دانه آغاز و به سمت بالا ريزدانه مي‌شوند و با يك گذر تدريجي به سنگ‎آهك‎هاي ضخيم لايه مي‌رسد كه در شمال خاوري لوت (ده‌سلم – رخنه) تا 1000 متر ستبرا دارد. اُربيتولين شاخص‌ترين سنگواره است كه به طور عموم، با بقايايي از بريوزوآر، مرجان و دوكفه‌اي‌ همراه است.

« سنگ‌هاي كرتاسة بالا » در بلوك لوت سن ماستريشتين‌ دارند و طور دگرشيب رديف‌هاي كرتاسة پايين را مي‌پوشانند كه مي‌تواند نشانگر ناپيوستگي رسوبي بزرگ از سنومانين تا ماستريشتين باشد. سنگ‌هاي كرتاسة بالاي لـــوت با 500 متر ستبرا، با كنگلومراي سُرخ‌رنگ آغاز و به طرف بالا، ابتــدا به ماسه‎سنگ و سپس به آهك‌هــاي ماسه‌اي و پس از آن به سنگ‎آهك‌هـاي تـــوده‌اي ريفــــي تبديل مي‌شود كه داراي (Orbitoides media d’ (ARCHIAC و ديگر سنگواره‌هاي ماستريشتين است.در كوه گرماب، بر خلاف ديگر نقاط بلوك لوت، رديف‌هاي ماستريشتين، نهشته‌هاي مارني نواحي كم ژرفا است كه ميان‌لايه‌هاي نازكي از ماسه‎سنگ‎هاي آهكي و سنگ‎آهك‌هاي ماسه‌اي دارد و به طور دگرشيب، سنگ‌هاي كهن‌تر از كرتاسة پايين (ترياس بالا – ژوراسيك مياني، گروه شمشك) را مي‌پوشاند. ولي مرز بالايي آن با سنگ‌هاي رسوبي و آذرآواري پالئوسن – ائوسن هم‌شيب و تدريجي است.

كرتاسه در زاگرس

به جز ناحية شيراز كه در آن رسوبگذاري از ژوراسيك تا كرتاسه پيوسته بوده، در ديگر نواحي زاگرس، پس از ايست رسوبي ژوراسيك پاياني، گستره‎هاي وسيعي از زاگرس با درياي پيشروندة كرتاسه پوشيده شده است. سنگ‎هاي كرتاسة زاگرس رخسارة سنگي يكسان ندارند و در شرايط رسوبي همسان نهشته نشده‎اند. در ناحية لرستان، توالي كرتاسه، شيل‎هاي تيره رنگ پلاژيك است، در حالي كه در ناحية فارس، رخنمون‎هاي كرتاسة پايين نشانگركربنات‎هاي سكويي است و لذا پذيرفته شده كه در ناحية لرستان، درياي كرتاسه بيشترين ژرفا را داشته و تغييرات رخساره‎اي به كربنات‎هاي سكويي فارس، نشانگر كاهش ژرفا در آن امتداد است.

در كرتاسة بالايي نيز حوضة زاگرس شرايط يكساني نداشته است، در شمال خاوري خوزستان گودي اصلي بزرگ ناوديس تتيس و از خاور عراق تا فارس ساحلي، گودي خوزستان قرار داشته است. اين دو گودي، با يك پشتة مياني از يكديگر جدا بوده‎اند و بر روي همين پشته است كه ريف‎هاي روديستي سازند تاربور (به سن ماستريشتين) به وجود آمده‎اند.

بر خلاف استاندارد چينه‎شناسي جهاني، سيستم كرتاسة زاگرس به سه بخش پاييني، مياني و بالايي تقسيم شده است. مهم‎ترين عامل، پيوستگي رسوبگذاري از آلبين به سنومانين است. افزون بر آن، در مرزهاي بالايي آپتين، تورونين و ماستريشتين ناهمسازي وجود دارد.

« بخش پاييني كرتاسه »، دو رخسارة متفاوت دارد. در ناحية لرستان شيل‎هاي راديولردار خاكستري تيره تا سياه و آهك‎هـاي رُسي عميق « سازند گَرو » و در ناحية فــارس و جنوب فروافتادگي دزفول، سه سازنـــد « فَهليان »، « گَدوان » و « داريان » به سن نئوكومين – آپتين است.

« بخش مياني كرتاسه »، با ناپيوستگي آغاز مي‎شود و شامل شيل‎ها و آهك‎هاي « سازند كژدمي » به سن آلبين و سنگ‎آهك‎هاي كم عمق « سازند سَروَك » به سن سنومانين است. در اين بخش سه فاز فرسايشي زير ثابت شده است:

* در همبري آپتين (سازند داريان) و آلبين (سازند كژدمي)، يك زون هوازده شامل گلوكونيت، سيلت سنگ، ماسه‎سنگ و آهن وجود دارد.

* در پايان سنومانين، يك فاز فرسايشي سبب شده تا آهك‎هاي سازند سَروَك به دو بخش سنومانين و تورونين تقسيم شود.

* فاز فرسايشي پس از تورونين.

« بخش بالايي كرتاسه »، پس از يك ايست رسوبي، با سنگ‎آهك‎هاي كم عمق‌ « سازند ايلام » آغاز و با شيل‎هاي عميق « سازند گورپي » ادامه مي‎يابد. در ماستريشتين، با تخريب فرابوم‎هاي شمال خاوري راندگي اصلي، حجم‎‎ زيادي مواد آواري موجب نهشت ماسه‎سنگ، كنگلومـراي كـربناتي، سيلت سنگ‎هــاي « سازند اميران » شده‎اند. افزون بر آن، آهك‎هاي ريفي « سازند تاربور » نيز از رديف‎هاي كرتاسة بالاي زاگرس است (شكل 5-17).

بخش پاييني كرتاسه در زاگرسبخش پاييني كرتاسة زاگرس دو رخسارة متفاوت سكويي و پلاژيك دارد. رخساره‎هاي سكويي كرتاسة پايين زاگرس شامل سه سازند فَهليان، گَدوان و داريان است و رخساره‎هاي پلاژيك آن بخشي از سازند شيلي گَرو است.

سازند آهكي فَهليان : در كوه دال (بُرش الگو) نزديكي روستاي فَهليان، در 90 كيلومتري خاور دوگنبدان (گچساران)، سازند فَهليان شامل 360 تا 365 متر سنگ‎آهك‎هاي ائوليتي متورق تا توده‎اي به رنگ قهوه‎اي خاكستري با ريخت خشن است كه يكي از سنگ مخزن‎هاي گروه خامي مي‎باشد. در پايين اين سازند، به طور محلي، برش انحلالي وجود دارد كه ممكن است معادل سازند هيث باشد.

 مرز پاييني سازند فَهليان ممكن است به سازند سورمه (ژوراسيك بالايي) و يا سازند انيدريتي هيث باشد. اگر فَهليان روي هيث باشد (فارس ساحلي) شناسايي مرز ساده است. در جايي كه هيث وجود ندارد (به ويژه در شمال شيراز)، تفكيك فَهليان و سورمه دشوار است، ولي واحدهاي آهكي داراي Tintinnid فراوان كه معادل شيلBerriasella است، مشخص كنندة مرز ژوراسيك – كرتاسه است.

مرز بالايي فَهليان با شيل‎هاي گَدوان واضح است. ولي در جايي كه شيل‎هاي گَدوان وجود ندارد، مانند شمال فروافتادگي دزفول، سازند فَهليان و داريان قابل تفكيك نيستند.بر اساس ريزسنگواره‎ها، جلبگ، آمونيت، خارپوست و پالينومورف، سن به سازند فَهليان سن نئوكومين – آپتين تعيين شده است.سازند فَهليان را مي‎توان در تمام مناطق فارس، شمال خاوري خوزستان و شمال خاوري لرستان ديد، ولي در جنوب غرب لرستان و خوزستان، اين سازند به شيل و سنگ‎آهك‎هاي سازند گَرو تبديل مي‎شود.

سازند شيلي – آهكي گَدوان : سازند گَدوان يك واحد بارز شيلي در ميان دو آهك خشن فَهليان (در زير) و داريان (دربالا) است بُرش الگوي اين سازند در گوه گَدوان در 40 كيلومتري شمال خاوري شيراز به ضخامت 120 متر، شامل تناوبي از شيل‎هاي خاكستري مايل به زرد يا سبز با ميان‎لايه‎هاي خاكستري از سنگ‎آهك رُسي، داراي خرده صدف است.

بر اساس سنگواره‎هاي موجود، سن سازند گَدوان نئوكومين بالايي تا آپتين است. در خوزستان و شمال باختري فارس، اين سازند بيشتر شيلي است، ولي به سوي جنوب خاوري (فارس)، به تدريج به رسوب‎هاي آهكي تبديل مي‎شود به گونه‎اي كه در فارس ساحلي، شناخت آن از سازند رويي (داريان)، دشوار است.در ميانة سازند گَدوان، يك آهك بارز، به نام « بخش آهكي خليج » شناسايي شده است كه بُرش آن در جزيرة خارك، به ضخامت 15 متر، اندازه‎گيري شده و شامل آهك بي رُس متعلق به محيط دريايي كم عمق و باز است. بخش آهكي خليج در برخي از ميدان‎هاي نفتي منطقة زاگرس داراي نفت است. به شيل‎هاي گَدوان كه در پايين و بالاي آهك خليج ديده مي‎شوند، گاهي گَدوان پاييني و گَدوان بالايي گفته مي‎شود.سازند شيلي گَدوان، سنگ پوش مخازن فَهليان را تأمين مي‎كند و از مواد آلي نيز غني است و در توليد نيز به عنوان سنگ مادر نقش دارد (افشارحرب، 1380).

سازند آهكي داريان : در گذشته به اين سنگ‎آهك‎ها « آهك اُربيتولين‎دار » و يا « آهك آپتين – آلبين » گفته مي‎شد ولي با اندازه‎گيري بُرشي در كوه گَــدوان در شمال دهكدة داريان در شمال خـاوري شيــراز، نــام « سازند داريان » انتخاب شد (جيمز و وايند، 1965).

در محل بُرش الگو، اين سازند شامل 5/286 متر سنگ‎آهك قهوه‎اي – خاكستري ستبر‎لايه تا توده‎اي خشن و صخره‎ساز است كه به داشتن اُربيتولين فراوان به سن آپتين شاخص است.

مرز پاييني داريان با گَدوان تدريجي است ولي در بالا، با كژدمي به شدت فرسايش يافته است و لايه‎هاي ائوليتي و گلوكونيتي آن را از سازند كژدمي جدا مي‎كند.

اگر چه سنگ‎آهك‎هاي داريان دو واحد شيلي گَدوان (در زير) و كژدمي (دربالا) را جدا مي‎كند، ولي دو سازند داريان و كژدمي هم زمان هستند (مطيعي، 1372). به گفتة ديگر، سازند كژدمي حذف مي‎شود و آهك داريان در زير آهك بنگستان (دوسازند سَروَك و ايلام) قرار مي‎گيرد. در ناحية ايذه، سازند گَدوان هم وجود ندارد. در اينجا سازندهاي آهكي فَهليان داريان، سَروَك و ايلام روي هم قرار مي‎گيرند كه تنها با مطالعه فسيل‎شناسي مي‎توان آنها را جدا كرد. سازند داريان سنگ مخزن مهمي در گروه خامي است.

سازند شيلي گَرو : نام اين سازند از تنگ گَرو در كبيركوه لرستان گرفته شذه و بُرش الگوي آن در 10 كيلومتري شمال خاوري روستاي قلعه دره مطالعه شده است (جيمز و وايند، 1965).در محل بُرش الگو، سازند گرو با 825 متر ضخامت به 5 عضو تقسيم شده، ولي در يك نگاه كلي، سازند گرو از تناوب آهك‎هاي بسيار رُسي سياه راديولر‎دار با شيل‎هاي سياه‎رنگ بيتومين‎دار پيريتي و چرتي آمونيت و بلمنيت‎دار تشكيل شده است. در هر حال، در لرستان مركزي اين سازند بيشتر شيلي است. ولي در فروافتادگي دزفول سنگ‎آهك بيشتر است. مرز پاييني سازند گرو بيشتر به رسوبات تبخيري هيث و گوتنيا است. مرز بالايي آن بسيار متغير است. گرو مي‎تواند در زير سازندهاي مختلفي مانند ايلام و حتي سازند فَهليان قرار گيرد (مطيعي، 1372) اين موضوع نتيجة پيشروي رسوبات ساحلي به حوضة رسوبي گرو است.

پلانكتون‎ها و راديولرها نشانگر محيط كم انرژي و بي اكسيژن (حوضة ژرف‎ دريايي) است. ريزسنگواره‎ها، آمونيت و راديولر، سن سازند گرو را نئوكومين تا كُنياسين نشان مي‎دهند.سازند گرو، سنگ منشأ نفت با پتانسيل زياد است.