ديرينه جغرافياي ايران:

اگرچه در حال حاضر پوستة ايران‎زمين يك پارچه و به ظاهر همگن است ولي شواهد گوناگون زمين‎شناختي، به ويژه وجود مجموعه‎هاي افيوليتي در امتداد گسل‎هاي عمدة ايران كه يادآور زميندرزهاي كهن‎اند، بر شواهد جدايش‎هاي درون قاره‎اي ژرف گواهي مي‎دهند كه تا گوشته ادامه داشته‎اند.

دربارة ماهيت، تعداد، جايگاه جغرافيايي و به ويژه اندازة گسترش اين جدايش‎ها، اتفاق نظر وجود ندارد. در حالي‎ گه اسميت، هاميلتون (1970) و تكين (1972) اين جدايش‎ها را بسيار گسترده و به پهناي يك اقيانوس مي‎دانند، نبود حجم كافي پوستة اقيانوسي سبب شده تا نبوي (1355) اشتقاق‎هاي پوستة ايران را از نوع درياي سرخ بداند كه در طول شكاف‎هاي سراسري پديد آمده و موجب پيدايش پوسته‎هاي اقيانوسي شده است. جدا از پهنا و اندازة گسترش، براي جدايش‎هاي درون‎قاره‎اي پوستة ايران زمين، به ويژه واگرايي و همگرايي صفحه‎ها، شواهد روشن وجود دارد كه به استناد آنها و با تكيه بر نظر بربريان وكينگ (1981) مي‎توان بر روند تكامل ژئوديناميك ايران‎زمين مروري خلاصه داشت (شكل 1-4).

به باور بربريان و كينگ (1981) ، در زمان پركامبرين (پيش از 650 ميليون سال قبل)، نواحي البرز، ايران مركزي، سنندج – سيرجان و زاگرس در حاشية شمالي قارة گندوانا قرار داشته‎اند و به وسيلة اقيانوس تتيس (اقيانوس پركامبرين) از پهنة كپه‎داغ و به تبع آن از قارة اوراسيا جدا بوده‎اند.

آميزه‎هاي كافتي با سرشت قليايي به همراه نهشته‎هاي تبخيري نظير واحدهاي سنگ‎چينه‎اي سري ريزو، سري دسو و سري راور در ايران مركزي (كرمان) و يا مجموعة هرمز در جنوب خاوري زاگرس شواهدي هستند مبني بر واگرايي دو قارة اوراسيا و گندوانا در زمان پركامبرين پسين – كامبرين پيشين (650 تا 400 ميليون سال) كه حاصل آن فرو‎افتادگي‎هايي در ايران مركزي، سنندج – سيرجان و زاگرس مرتفع بوده است.

در چرخة رخداد هرسي‎نين (400 تا 270 ميليون سال)، حركت دو قارة اوراسيا و گندوانا همگرا بوده و در نتيجه فرابوم‎هايي در ايران مركزي، سنندج – سيرجان و زاگرس پديدار شده‎‎اند كه يكي از پيامدهاي آن كاهش پهناي تتيس كهن (اقيانوس هرسي‎نين) و آغازي بر بسته شدن اين محيط آبي بوده است.(شکل 1-4) از اوايل پرمين تا ميانة ترياس (270 تا 220 ميليون سال)، ضمن ادامة فرورانش و كاهش گسترة تتيس كهن، در محل تقريبي راندگي اصلي زاگرس، اشتقاق ديگري شكل گرفته كه نام تتيس جوان دارد و بربريان براي آن نام اقيانوس آلپي زاگرس را برگزيده است. در نتيجة اين اشتقاق، صفحة ايران از صفحة زاگرس– عربستان جدا شده و هم‎زمان با گسترش بستر تتيس جوان، صفحة ايران به سمت شمال حركت كرده است.

در ترياس پسين (210 ميليون سال)، در اثر به هم پيوستن دو صفحة ايران و توران، تتيس كهن به طور كامل بسته شده است و صفحة ايران كه تا اين زمان ويژگي‎هاي گندوانايي داشته از اين زمان سرشت اوراسيايي پيدا كرده است.از اوايل ژوراسيك تا آشكوب سنونين (195 تا 90 ميليون سال) تتيس جوان، در اثر عمل فرورانش در دو محل بسته شده ولي، بخش محوري آن گسترش يافته است. در ضمن، جدايش‎هاي نوع تتيس جوان در ايران مركزي، خاور ايران، جنوب خاوري ايران (مكران) و به احتمال خزر جنوبي شكل گرفته‎اند. گلني (2000)، وستفال و همكاران (2003) به اشتقاق‎هاي هم خانواده تتيس جوان نام نئوتتيس (2) داده‎اند (شكل 1-5).

در كرتاسة پسين تا ميانة پالئوسن (85 تا 60 ميليون سال)، بخشي از پوستة اقيانوسي بر روي صفحة زاگرس – عربستان فرارانش كرده‎اند. ولي در ايران مركزي با بسته شدن جدايش‎هاي نوع تتيس جوان (نوتتيس 2) آميزه‎هاي رنگين دور كوچك قارة ايران مركزي به وجود آمده است.شکل 1-5- الف

در زمان نئوژن (55 تا 20 ميليون سال)، هم زمان با شكل‎گيري درياي سرخ، اقيانوس تتيس جوان به سرانجام خود نزديك شده است.

از زمان آلپ پاياني (5 ميليون سال) تا به حال، در اثر گسترش درياي سرخ، با به هم رسيدن كامل بلندي‎هاي زاگرس به زون سنندج – سيرجان اقيانوس آلپي زاگرس به طور كامل بسته شده است.اگرچه ديرينة جغرافياي گفته شده با بسياري از حقايق زمين‎شناختي ايران هماهنگي دارد ولي بايد گفت كه:

 * به باور افتخارنژاد (1991) مجموعة افيوليتي و رسوب‎هاي پلاژيك جنوب باختري مشهد جداكنندة دو قارة اوراسيا و گندوانا نيست بلكه رخنمون اين مجموعه‎ها معرف نوعي زميندرز در سكوي اپي‎كاتانگايي ايران است. به گفته‎اي ديگر، زميندرز حقيقي بين اوراسيا و گندوانا در شمال كوه‎هاي كپه‎داغ در خارج از ايران است كه اشتوكلين (1977) و افتخارنژاد (1991) به آن تتيس كهن اول نام داده‎اند.

* زميندرز شمال ايران كه مرز دو صفحة توران و ايران دانسته شده، سن پركامبرين ندارد و با توجه به شواهد موجود در جنوب – جنوب خاوري مشهد، اشتقاق مفروض به سن پرمين است كه مي‎توان در مقايسه به تتيس كهن اول، به آن تتيس كهن دوم نام دارد.زميندرز‎هاي خاور ايران و مكران نوعي جدايش‎هاي هم‎خانواده تتيس جوان‎اند كه در خاور ايران در زمان ائوسن مياني بسته شده است و در ناحية مكران هنوز پديدة فرورانش و همگرايي صفحه‎ها ادامه دارد.

* اگرچه از ديدگاه‎هاي گفته شده، بسته شدن تتيس جوان (1) زمان نئوژن و به عبارتي به آخرين حركت‎هاي رخداد‎هاي آلپي نسبت داده شده است ولي نشانه‎هاي چينه‎نگاري و ساختاري، به ويژه پوشيده شدن مجموعه‎هاي افيوليتي نيريز با سنگ آهك‎هاي ريفي سازند تاربور به سن ماستريشتين، شواهدي هستند كه بسته شدن تتيس جوان را در زمان پيش از ماستريشتين تداعي مي‎كنند.شکل 1-5- ب

* شواهدي كه به بسته شدن تتيس جوان در زمان نئوژن اشاره دارند نظير پايين بودن مقدار استرنسيم و هم روند بودن توده‎هاي نفوذي كركس، سرچشمه، جبال‎بارز با زون فرورانش تتيس جوان فقط ممكن است نشانه‎هايي از تكرار فرورانش در زمان نئوژن باشند.به اين ترتيب مي‎توان گفت كه واژة تتيس مفهوم گسترده‎تري دارد كه از نظر‎هاي موقعيت جغرافيايي، زمان شكل‎گيري، زمان بسته‎شدن، اثر بر زمين ‎شناسي ايران ويژگي‎هاي متفاوت زير را دارند.